Lecho\u0144 jak bagnet na bro\u0144, Konopnicka jako pa\u0142ka. Ideolodzy zn\u00f3w wzi\u0119li si\u0119 za literatur\u0119, traktuj\u0105c j\u0105 jak wytrych do masowej wyobra\u017ani i p\u0119dzel, kt\u00f3rym mo\u017cna zamalowa\u0107 przeciwnika. Dos\u0142ownie, przeno\u015bni\u0105. S\u0105 gro\u017aniejsi ni\u017c politycy wyzywaj\u0105cy si\u0119 do j\u0119zyka mi\u0142o\u015bci. <\/p>\n
To nie liter\u00f3wka \u2013 wyzywaj\u0105cy w\u0142a\u015bnie, bo do porzucenia \u201emowy nienawi\u015bci\u201d politycy wzywaj\u0105 si\u0119 u\u017cywaj\u0105c kolejnych epitet\u00f3w. Jak ch\u0142opcy na podw\u00f3rku po przerwanej b\u00f3jce: \u201eto on zaco\u0142, prose pana\u201d. Co innego boj\u00f3wkarze idei. Ideolodzy robi\u0105 wra\u017cenie oczytanych, kojarz\u0105 tytu\u0142y i nazwiska, cytaty nosz\u0105 w pami\u0119ci jak w kaburze. I nie wahaj\u0105 si\u0119 ich u\u017cy\u0107, by porwa\u0107 t\u0142umy lub rozwali\u0107 przeciwnika.<\/p>\n
Literack\u0105 nawalank\u0119 mieli\u015bmy niedawno przy okazji \u015awi\u0119ta Niepodleg\u0142o\u015bci. Tym razem literatur\u0105 zaatakowa\u0142a skrajna lewica, na\u015bmiewaj\u0105c si\u0119 z narodowc\u00f3w, \u017ce s\u0142owa do \u015bwi\u0119tej dla nich \u201eRoty\u201d napisa\u0142a lesbijka. Argument o subtelno\u015bci bejsbola, ale skuteczny, bo narodowc\u00f3w zamurowa\u0142o. Mogli odpowiedzie\u0107, \u017ce nie s\u0105 homofobami \u2013 wszak ich w\u00f3dz zapowiada\u0142 powr\u00f3t do Wilna i Lwowa fragmentem wiersza Lechonia, kt\u00f3rego homoseksualizmu nikt dzi\u015b nie ukrywa. Mogli zapyta\u0107 przewrotnie, czy \u015brodowiska LGTB uwa\u017caj\u0105, \u017ce lesbijka nie mo\u017ce by\u0107 patriotk\u0105. Ale gdzie\u017c tam, jeden z ich wodz\u00f3w, ma\u0142y rycerzyk Niepodleg\u0142ej d\u017awigaj\u0105cy wielkie nazwisko, rzek\u0142 jeno alcikiem spod w\u0105sika, \u017ce homoseksualizm autorki \u201eSierotki Marysi i krasnoludk\u00f3w\u201d to k\u0142amstwo konopnickie, na wz\u00f3r o\u015bwi\u0119cimskiego. Podobno to by\u0142a ironia.<\/p>\n
Trudno jednak od ideolog\u00f3w oczekiwa\u0107 finezji. W\u0142adz\u0119 nad umys\u0142ami i rzeczywisto\u015bci\u0105 daje nie inteligencka dysputa, lecz oczywisto\u015b\u0107 stereotypu, retoryczne emocje, s\u0142owo mocne jak lewy prosty, prawym sierpem kosz\u0105ce przeciwnika. Dla ideolog\u00f3w literatura to zbi\u00f3r por\u0119cznych cytat\u00f3w, kt\u00f3rymi mo\u017cna rzuca\u0107 jak brukiem i racami na listopadowej zadymie. Brukiem wyrwanym z kontekstu i racami udaj\u0105cymi iluminacj\u0119. Po prostu \u2013 cytatem jak batem, \u0142atwiej zagna\u0107 do szeregu.<\/p>\n
Literatura, sztuka b\u0119dzie wyrazicielem indywidualizmu, albo nie b\u0119dzie jej wcale \u2013 powtarza\u0142 Gombrowicz, ale i wielu innych, wkr\u0119conych w imad\u0142o ubieg\u0142ego, \u017celaznego stulecia. Rzecz stara jak \u015bwiat: wszelkie totalitaryzmy, wszelkie despotie pr\u00f3bowa\u0142y sztuk\u0119 skolektywizowa\u0107 lub zamkn\u0105\u0107 w obozie: koncentracyjnym, reedukacyjnym, obozie pokoju, post\u0119pu lub tradycji, bez r\u00f3\u017cnicy. Tak czyni\u0142y nie tylko despotie instytucjonalne, dysponuj\u0105ce polityczn\u0105 i policyjn\u0105 w\u0142adz\u0105, ale tak\u017ce te mniej zorganizowane, cho\u0107 r\u00f3wnie opresyjne: g\u0142os narodu, opinia \u015brodowiskowa lub publiczna. Ich si\u0142\u0119 Gombrowicz pozna\u0142 na w\u0142asnej sk\u00f3rze.<\/p>\n
Nie by\u0142 wyj\u0105tkiem. W sumie jego los by\u0142 banalny, niewpasowani w czarnobia\u0142e schematy indywiduali\u015bci zabazgrali przecie\u017c niejedn\u0105 kartk\u0119 historii. Nie mie\u015bcili si\u0119 w \u015bwiecie polityki, czarnobia\u0142ym jak szachownica , na kt\u00f3rej toczy si\u0119 gra, figury zbijaj\u0105 pionki albo na odwr\u00f3t , oszukuj\u0105c przy tym jak w westernowym pokerze. Obcy by\u0142 im te\u017c \u015bwiat ideologii, r\u00f3wnie czarnobia\u0142y, bo toczy si\u0119 w nim walka piekielnych si\u0142 ciemno\u015bci z zast\u0119pami w anielsk\u0105 biel odzianymi. Bez ton\u00f3w po\u015brednich i \u015bwiat\u0142ocienia. Albo, albo, \u017cadnych odchyle\u0144.<\/p>\n
Gombrowicz narazi\u0142 si\u0119 nie tylko w\u0142adzy politycznej, samodzier\u017cawi\u0105cej PRL. Narazi\u0142 si\u0119 te\u017c, a mo\u017ce nawet bardziej, tym, kt\u00f3rzy mianowali si\u0119 stra\u017cnikami polsko\u015bci na obczy\u017anie. Straszne s\u0142owa z \u201eTrans-Atlantyku\u201d musia\u0142y zabrzmie\u0107 jak zdrada. A przecie\u017c s\u0105czy\u0142 Gombrowicz w tym tek\u015bcie jady bardziej podst\u0119pne ni\u017c gorsz\u0105ce \u201eP\u0142yncie\u017c do Narodu waszego \u015bwi\u0119tego chyba Przekl\u0119tego! P\u0142y\u0144cie\u017c do Stwora tego \u015bw. Ciemnego, co od wiek\u00f3w zdycha a zdechn\u0105\u0107 nie mo\u017ce! (\u2026) P\u0142y\u0144cie\u017c, p\u0142y\u0144cie\u017c, \u017ceby on wam ani \u017by\u0107, ani zdechn\u0105\u0107 nie pozwala\u0142, a na zawsze was mi\u0119dzy Bytem i Niebytem trzyma\u0142.\u201d. <\/p>\n
Ci jednak, kt\u00f3rzy czytali tekst literacki wprost, jak publicystyczn\u0105 deklaracj\u0119, subtelno\u015bci nie zauwa\u017cali. To by dopiero by\u0142o, gdyby jak dostrzegli Konstanty A. Jele\u0144ski, \u017ce \u201esobowt\u00f3rem\u201d literackim autora jest w \u201eTrans-Atlantyku\u201d nie tylko narrator, ale i Gonzalo. I \u017ce temu, co by nie powiedzie\u0107, oble\u015bnemu typowi przydzieli\u0142 Gombrowicz rol\u0119 nosiciela nowej koncepcji stosunku do narodu, kt\u00f3ra ustanawia\u0142a prymat cz\u0142owieka przed Polakiem, a\u017c po dopuszczenie negacji ojcowizny posuni\u0119ty, Synczyzn\u0119 przed Ojczyzn\u0105 stawiaj\u0105cy. Co nie tylko nie\u0142atwe, ale te\u017c perwersj\u0105 i grzechem podszyte, by nie dopu\u015bci\u0107 patosu czy sentymentalizmu.<\/p>\n
Pisa\u0142 Jele\u0144ski: \u201edla mnie Witold by\u0142 bardzo polski, by\u0142 Polakiem z mojej sfery, jak jaki\u015b m\u00f3j wujek czy kuzyn po k\u0105dzieli\u201d. Pewnie si\u0119 to r\u00f3\u017cnym ideologom o literaturze pisuj\u0105cym i dzi\u015b w g\u0142owach nie mie\u015bci, ale Gombrowicz by\u0142 chory na Polsk\u0119, to \u201epolsko\u015b\u0107\u201d jest g\u0142\u00f3wnym obok \u201eja\u201d bohaterem \u201eDziennika\u201d. By\u0142 na Polsk\u0119 chory r\u00f3wnie ci\u0119\u017cko jak cho\u0107by Lecho\u0144, ale by\u0142 od Lechonia silniejszy. Na tyle silny, \u017ce potrafi\u0142 spojrze\u0107 na ni\u0105 z dystansu, z zewn\u0105trz, wyrwa\u0107 si\u0119 z tego dwuznacznego mi\u0142osnego sczepienia, co zamiast rozkoszy i szcz\u0119\u015bcia daje b\u00f3l i odrzucenie, na tyle silny, by sta\u0107 si\u0119 odszczepie\u0144cem, zaprza\u0144cem, by Polsk\u0119 ponownie wybra\u0107, ale swoj\u0105, na swoich prawach, przez siebie stworzon\u0105. Silniejsz\u0105 dzi\u0119ki temu, w\u0142asn\u0105, wi\u0119c suwerenn\u0105.<\/p>\n
I wcale to nie oznacza\u0142o odrzucenia tradycji, j\u0119zyka, obyczaju. Wspomina Kot Jele\u0144ski: \u201eWystylizowali\u015bmy wi\u0119c nasz stosunek na znajomo\u015b\u0107 dw\u00f3ch polskich szlachciur\u00f3w, s\u0105siad\u00f3w przez miedz\u0119, z kt\u00f3rych jeden jest starszy i wa\u017cniejszy od drugiego. Ja na przyk\u0142ad od czasu do czasu cmoka\u0142em go \u2013 cium! \u2013 w przedrami\u0119\u2026\u201d. Wyobra\u017cacie sobie t\u0119 scen\u0119: Konstanty A. Jele\u0144ski pochyla si\u0119 wprost w rozchylone r\u0119ce Gombrowicza, ostentacyjnie g\u0142o\u015bno cmokaj\u0105c, przyciska usta do r\u0119kawa we\u0142nianej marynarki i zastyga tak na chwil\u0119 przed rozbawionym i skr\u0119powanym Gombrowiczem. Polsko\u015b\u0107 sarmacka, do b\u00f3lu tradycyjna, od\u015bwi\u0119tna. Ale to jednak stylizacja, polsko\u015b\u0107 o-swojona, wybrana, ucz\u0142owieczona m\u0105dro\u015bci\u0105 formy.<\/p>\n
Co\u015b, czego \u017caden ideolog nie pojmie, co\u015b, co mu si\u0119 w g\u0142owie otumanionej listopadow\u0105 zadym\u0105 nie pomie\u015bci. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Lecho\u0144 jak bagnet na bro\u0144, Konopnicka jako pa\u0142ka. Ideolodzy zn\u00f3w wzi\u0119li si\u0119 za literatur\u0119, traktuj\u0105c j\u0105 jak wytrych do masowej wyobra\u017ani i p\u0119dzel, kt\u00f3rym mo\u017cna zamalowa\u0107 przeciwnika. Dos\u0142ownie, przeno\u015bni\u0105. S\u0105 gro\u017aniejsi ni\u017c politycy wyzywaj\u0105cy si\u0119 do j\u0119zyka mi\u0142o\u015bci. To nie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-369","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/369","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=369"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/369\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":373,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/369\/revisions\/373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=369"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=369"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tyczynski.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=369"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}